Denis Diderot
Denis Diderot

Preromantiek in Engeland.

In de 18e eeuw komt, vóór de Franse letterkunde, de Engelse literatuur los van het classicisme. De inspiratie wordt geput, niet meer uit de Oudheid, maar uit de natuur, en de – vooral middeleeuwse – vaderlandse geschiedenis. De rede wordt vervangen door het gevoel. Schrijvers die deze stroming aankondigen zijn Daniel Defoe (Robinson Crusoë), Jonathan Swift (Gulliver’s Travels), Samuel Richardson (Clarissa Harlowe), Oliver Goldsmith (The Vicar of Wakefield), Horace Walpole (The Castle of Otranto), en de dichters Young, Macpherson en Chatterton. Al deze schrijvers zouden, via de Franse vertaling van hun werken, in Frankrijk invloed uitoefenen.

Prestige van de Franse taal in de 18e eeuw.

Voltaire en Frederik II
Voltaire en Frederik II

Het Frans was in de 18e eeuw dè Europese taal bij uitstek. Diplomaten en gecultiveerde lieden in heel Europa spraken Frans. De taal van de Parijse salons en cafés was ook de taal van Maria-Theresia van Oostenrijk, van Frederik II van Pruisen, van Catharina II van Rusland. Voltaire en Diderot waren aan deze hoven graaggeziene gasten. Wie het Frans machtig was kon in heel Europa in de hogere kringen terecht.

De cafés en salons zijn ook de plaatsen waar nieuwe stoutmoedige ideeën werden ontwikkeld, die ingingen tegen de gevestigde orde, tegen het absolutisme, tegen de katholieke Kerk, tegen de sociale ongelijkheid, … In de Encyclopédie vinden we de nieuwe kennis en de nieuwe ideeën in een gevulgariseerde vorm terug.

Deze ideeën vinden hun weg in heel Europa door bemiddeling van de literaire correspondenten, zoals de Beierse criticus Grimm, die in 1749 in Parijs aankwam, om er pas tijdens de Revolutie opnieuw te vertrekken, en die als geheim agent voor Catharina II werkte.

De Franse letterkunde.

De ideeën worden belangrijker dan de stijl. Wetenschappelijke vulgarisering en kritiek op de tradities zijn de hoofdbekommernissen.

Fontenelle (+ 1757) leerde zijn lezers de sterrenkunde kennen, Montesquieu (+ 1755) schreef over recht en instellingen, Buffon (+ 1788) over natuurwetenschap.

De Encyclopedisten, vooral Diderot, d’Alembert, Voltaire (+ 1778) namen de uitwassen van het absolutisme, de sociale privilegies en de godsdienstige onverdraagzaamheid op de korrel. De Encyclopédie is zeker niet opgevat zoals we dat vandaag zouden doen. Integendeel, Diderot had als uitdrukkelijke bedoeling om met zijn werk de gangbare manier van denken te veranderen.

Beaumarchais
Beaumarchais

Milde sociale satire op adel en gerecht vinden we ook in het toneel van Lesage (+ 1747), met Turcaret (1709), en Beaumarchais (+ 1799), met Le mariage de Figaro (1784).

De dichter André Chénier (+ 1794) schreef een poëzie, die eerder klassiek was (ondanks zijn beroemde vers « Sur des pensers nouveaux, faisons des vers antiques ».

Verder zijn te vermelden enkele preromantische romans, die schatplichtig zijn aan hun Engelse voorbeelden. Zo Manon Lescaut (1731) van abbé Prévost, La Nouvelle HéloïseI (1761) van Rousseau, en Paul et Virginie (1787) van Bernardin de Saint-Pierre.

Invloed van de Franse letterkunde in het buitenland.

De Franse esprit is terug te vinden in het werk van de « Belgische » prins de Ligne (+ 1814), met zijn Mélanges militaires, littéraires et sentimentaux.

De invloed van Frankrijk op de Duitse letteren was substantieel. De criticus Gottsched wees Frankrijk aan als voorbeeld en luidde daarmee de zgn. « klassieke » periode in de Duitse letterkunde in, met o.a. de dichter Klopstock, de dramaturg Lessing en de filosoof Kant. Het ging zover dat Herder er zich over beklaagde dat de Duitsers de werken van hun landgenoten pas lazen in de Franse vertaling …

De preromantiek van Rousseau zette de toon voor de Duitse preromantiek: Herder (Fragmenten over de Duitse letterkunde), Goethe ( Die Leiden des jungen Werthers – 1774), de dramaschrijvers Klinger ( Sturm und Drang – 1776) en Schiller.

In Italië werden de Franse schrijvers vertaald, en volgden de Italiaanse schrijvers de Franse modellen, soms zelfs schreven ze in het Frans (Parini, Goldoni).


Publicités